Αφλατοξίνες στο γάλα: τι έδειξε η ελληνική μελέτη με κλινοπτιλόλιθο σε 15 αγελαδοτροφικές μονάδες

Κάθε χρονιά με ξηρασία φέρνει το ίδιο τηλεφώνημα από το γαλακτοκομείο: «το γάλα σας βγήκε πάνω από το όριο για αφλατοξίνη M1». Δεν φταίει η αγελάδα, φταίει το καλαμπόκι ή η βαμβακόπιτα που μούχλιασε στην αποθήκη. Μια ελληνική μελέτη σε 15 πραγματικές μονάδες μέτρησε τι γίνεται όταν μπαίνει κλινοπτιλόλιθος — φυσικός ζεόλιθος — στο σιτηρέσιο. Παρακάτω τα νούμερα, το νομικό πλαίσιο και η δόση, χωρίς υπερβολές. [1]

Από τη μουχλιασμένη τροφή στο γάλα σε 12 ώρες

Η αφλατοξίνη B1 (AFB1) παράγεται από μούχλες του γένους Aspergillus σε καλαμπόκι, βαμβακόπιτα, φιστικάλευρο και ενσίρωμα που αποθηκεύτηκαν ζεστά και υγρά. Η αγελάδα τη μεταβολίζει στο συκώτι σε αφλατοξίνη M1 (AFM1) και τη βγάζει στο γάλα μέσα σε περίπου 12 ώρες από το τάισμα. Κατά μέσο όρο περνά στο γάλα από 0,4% (αγελάδα με 5 λίτρα την ημέρα) έως 3% (αγελάδα με 50 λίτρα) της ποσότητας που τρώει το ζώο. Όταν αλλάξει η τροφή, το γάλα καθαρίζει σε 3–4 μέρες. Η AFM1 δεν καταστρέφεται με την παστερίωση και συγκεντρώνεται στο τυρί. [2][7][1]

Στις συνηθισμένες συγκεντρώσεις η αγελάδα δεν αρρωσταίνει. Το πρόβλημα είναι εμπορικό: το γαλακτοκομείο μετρά AFM1 στο γάλα της παγολεκάνης, της ψυκτικής δεξαμενής όπου μαζεύεται το γάλα όλης της φάρμας, και πάνω από το όριο το γάλα απορρίπτεται. [2]

Όριο ΕΕ Τιμή Νομοθεσία
Αφλατοξίνη M1 στο νωπό γάλα 0,050 µg/kg Καν. (ΕΕ) 2023/915
Αφλατοξίνη B1 σε σύνθετες ζωοτροφές για βοοειδή γαλακτοπαραγωγής 5 µg/kg Οδηγία 2002/32/ΕΚ
Αφλατοξίνη B1 σε πρώτες ύλες ζωοτροφών 20 µg/kg Οδηγία 2002/32/ΕΚ

Το όριο του γάλατος είναι πολύ χαμηλό: με τροφή στο νόμιμο όριο των 5 µg/kg μια υψηλοπαραγωγική αγελάδα μπορεί να φτάσει το γάλα κοντά στα 0,05. Γι’ αυτό τα καλοκαίρια με ξηρασία ακολουθούνται από κύματα απορρίψεων γάλατος σε όλη την Ευρώπη. [5][6]

Από τη ζωοτροφή στο γάλα της παγολεκάνης σε 12 ώρες και τα όρια της ΕΕ.

Η μελέτη του ΑΠΘ: 15 μονάδες, 200 γραμμάρια την ημέρα, 7 μέρες

Η πιο χρήσιμη μελέτη για τον Έλληνα κτηνοτρόφο δημοσιεύτηκε το 2016 από ερευνητές της Κτηνιατρικής του ΑΠΘ (Katsoulos κ.ά., Journal of Animal Science and Technology). Δεν έγινε σε εργαστήριο αλλά σε 15 εμπορικές μονάδες Holstein στη βόρεια Ελλάδα, που είχαν AFM1 στο γάλα της παγολεκάνης κοντά ή πάνω από το όριο. Για 7 μέρες οι αγελάδες πήραν ελληνικό κλινοπτιλόλιθο (≥85%) σε μορφή σκόνης, 200 γραμμάρια ανά ζώο την ημέρα, περίπου 1% της ξηρής ουσίας του σιτηρεσίου. [1]

Δόση 200 g ανά αγελάδα την ημέρα (≈1% της ξηρής ουσίας)
AFM1 στο γάλα, ημέρα 0 0,078 µg/kg
AFM1 στο γάλα, ημέρα 7 0,036 µg/kg — κάτω από το όριο
Μέση μείωση 56%
Σκόνη έως 0,15 mm έναντι έως 0,8 mm 58% έναντι 53%, χωρίς στατιστική διαφορά
Κόστος ανά αγελάδα την ημέρα περίπου 0,09 €, με τη σημερινή τιμή και έκπτωση ποσότητας 40%

Το συμπέρασμα των συγγραφέων: τα 200 γραμμάρια ανά αγελάδα την ημέρα είναι προληπτικό μέτρο για μονάδες με ήπια επιμόλυνση, με αρχική AFM1 έως περίπου 0,10 µg/kg. Οι 4 μονάδες που ξεκίνησαν πάνω από 0,10 έμειναν πάνω από το όριο· εκεί θέλει μεγαλύτερη δόση ή, πιο σωστά, αλλαγή τροφής. Τα αδύναμα σημεία της μελέτης είναι δύο: διάρκεια μόνο 7 ημερών και σύγκριση με την ημέρα 0 της ίδιας μονάδας, όχι με ομάδα ελέγχου. [1]

Τα αποτελέσματα της μελέτης του ΑΠΘ σε 15 μονάδες (Katsoulos κ.ά., 2016).

Τι λένε οι υπόλοιπες μελέτες

Η ανασκόπηση των Jiang κ.ά. (Toxins, 2021) συγκεντρώνει ό,τι έχει δοκιμαστεί σε αγελάδες γαλακτοπαραγωγής. Οι αργιλοπυριτικοί δεσμευτές — ζεόλιθος, σμεκτίτης, μοντμοριλλονίτης — είναι η μόνη κατηγορία με σταθερά αποτελέσματα στο γάλα, και το αποτέλεσμα εξαρτάται από τη δόση. [2]

Δεσμευτής Δόση (% ξηρής ουσίας) Μείωση AFM1 στο γάλα
Κλινοπτιλόλιθος (Katsoulos) ≈1% 53–58%
Σμεκτίτης (Maki) 0,58% / 1,17% 47% / 71%
Ca-μοντμοριλλονίτης (Queiroz) 0,05% / 2% 0% / 16%
HSCAS (Galvano) 2% 32%
Άργιλος σε χαμηλή δόση (Kissell, Sumantri) <0,1% καμία

Δύο πράγματα φαίνονται καθαρά. Κάτω από 0,5% του σιτηρεσίου δεν γίνεται τίποτα. Και κανένας δεσμευτής δεν μηδενίζει την AFM1 — τη μειώνει περίπου στο μισό. Η καθαρή, σωστά αποθηκευμένη τροφή μένει το πρώτο μέτρο· ο ζεόλιθος είναι το δίχτυ ασφαλείας. [2]

Τι επιτρέπει η νομοθεσία να λέγεται

Ο κλινοπτιλόλιθος ιζηματογενούς προέλευσης είναι εγκεκριμένο πρόσθετο ζωοτροφών στην ΕΕ με κωδικό 1g568, για όλα τα ζωικά είδη, στην κατηγορία «τεχνολογικά πρόσθετα» και στις λειτουργικές ομάδες «συνδετικά» και «αντισυσσωματωτικά». Η έγκριση του 2013 ανανεώθηκε τον Ιανουάριο του 2026 με τον Κανονισμό (ΕΕ) 2026/167 έως το 2036. Μέγιστη περιεκτικότητα: 10.000 mg ανά κιλό πλήρους ζωοτροφής, δηλαδή 1% — ακριβώς η δόση της ελληνικής μελέτης. Η EFSA τον κρίνει ασφαλή για τα ζώα, τους καταναλωτές και το περιβάλλον· όποιος τον χειρίζεται φοράει μάσκα και γάντια. [3][4]

Το κρίσιμο σημείο: η λειτουργική ομάδα «ουσίες για τη μείωση της μόλυνσης των ζωοτροφών από μυκοτοξίνες» δεν περιλαμβάνει τον κλινοπτιλόλιθο — σε αυτήν ανήκει ο μπεντονίτης (1m558). Πρακτικά, ο ζεόλιθος μπαίνει νόμιμα στο σιτηρέσιο έως 1%, αλλά στην ετικέτα και στη διαφήμισή του ως ζωοτροφή δεν επιτρέπεται ο ισχυρισμός «δεσμεύει τις μυκοτοξίνες». Γι’ αυτό και σε αυτό το άρθρο διαβάζεις τι μέτρησε η μελέτη, όχι τι «κάνει» το προϊόν. Η Ελλάδα και η Κύπρος εφαρμόζουν τους ίδιους κανονισμούς. [3]

Πώς μπαίνει στο σιτηρέσιο και πόσο κοστίζει

Η δόση που συμφωνεί με τη μελέτη και με το νόμιμο μέγιστο είναι 200 γραμμάρια ανά αγελάδα γαλακτοπαραγωγής την ημέρα, σκόνη έως 0,8 mm, αναμειγμένα ομοιόμορφα στο σιτηρέσιο — ποτέ πάνω από 1% της ξηρής ουσίας, και πάντα σε συνεννόηση με τον κτηνίατρο ή τον διατροφολόγο της μονάδας. Για 100 αγελάδες μιλάμε για 20 κιλά την ημέρα, 600 κιλά τον μήνα, δηλαδή 24 σακιά των 25 κιλών. Με τη σημερινή τιμή του σακιού και έκπτωση ποσότητας 40%, το κόστος βγαίνει περίπου 0,09 € ανά αγελάδα την ημέρα — λιγότερο από ένα κιλό απορριφθέντος γάλατος. [1][3]

Το προϊόν για σιτηρέσιο είναι ο Ζεόλιθος έως 0,8 mm με πιστοποίηση FAMI-QS· για όσους θέλουν πιο λεπτή σκόνη, το Zeofeed® έως 50 μικρά. Τις δόσεις ανά ζώο για 12 είδη ζώων τις βρίσκεις στον οδηγό δοσολογίας κτηνοτροφίας.

Ο ζεόλιθος στο σιτηρέσιο των αγελάδων δεν είναι νέο θέμα για το zeolife.gr: διάβασε και τη μελέτη για την πρόληψη της υποξείας δυσπεπτικής οξέωσης και το γενικό άρθρο ο ζεόλιθος στην κτηνοτροφία.

Πηγές

1. Katsoulos P.D., Karatzia M.A., Boscos C. κ.ά. (2016). In-field evaluation of clinoptilolite feeding efficacy on the reduction of milk aflatoxin M1 concentration in dairy cattle. Journal of Animal Science and Technology 58:24.

2. Jiang Y., Ogunade I.M., Vyas D., Adesogan A.T. (2021). Aflatoxin in Dairy Cows: Toxicity, Occurrence in Feedstuffs and Milk and Dietary Mitigation Strategies. Toxins 13(4):283.

3. Εκτελεστικός Κανονισμός (ΕΕ) 2026/167 για την ανανέωση της έγκρισης του κλινοπτιλόλιθου ιζηματογενούς προέλευσης ως πρόσθετης ύλης ζωοτροφών.

4. Εκτελεστικός Κανονισμός (ΕΕ) 651/2013 για την έγκριση του κλινοπτιλόλιθου ιζηματογενούς προέλευσης ως πρόσθετης ύλης ζωοτροφών (καταργήθηκε το 2026).

5. Κανονισμός (ΕΕ) 2023/915 για τα μέγιστα επιτρεπτά επίπεδα ορισμένων επιμολυντών στα τρόφιμα.

6. Οδηγία 2002/32/ΕΚ για τις ανεπιθύμητες ουσίες στις ζωοτροφές (ενοποιημένη έκδοση).

7. Bundesinstitut für Risikobewertung (BfR): How much mould toxin from cattle feed ends up in milk.